Interview met documentaire-maakster en klinisch psycholoog: Elsine van Os

De komende weken tot het festival delen we iedere week een interview met één van de betrokkenen of special guests van het festival. Deze week het woord aan documentairemaakster Elsine van Os. Zij maakte een film over de onthullingen van Edward Snowden. Wat wilde ze in een film over Snowden laten zien? Wat is de belangrijkste les? Welk interview maakte de meeste indruk op haar? Hoe kan de kijker analyseren of Snowden een Klokkenluider of een Spion is? Lees hier het volledig interview.


“Als je iets moet snappen, dan is het de Snowden zaak.”

Elsine van Os over: ‘Snowden, Whistleblower or Spy? (2018)

Elsine van Os is klinisch psycholoog en helpt bedrijven en overheden met preventie en detectie van interne dreigingen, zoals bijvoorbeeld data diefstal, sabotage of spionage. Zij maakte in 2018 een documentaire over Edward Snowden en wat hij heeft teweeggebracht.

Van Os geeft aan dat niet Snowden in het middelpunt staat maar dat juist alles om hem heen in kaart wordt gebracht. Er waren drie aspecten die haar motiveerden. “Ten eerste wilden we een holistisch verhaal neerzetten; we bekijken zowel het proces dat Snowden heeft doorlopen, maar ook: hoe hij heeft onthuld, waar gingen de onthullingen over en wat is de impact geweest? Ten tweede; er waren altijd twee eenzijdige partijen; het ‘Snowden-kamp’ versus het ‘overheid -kamp’. In de film hebben we deze twee kanten zo objectief mogelijk tegen elkaar uit gezet. En als derde punt: er is 5 jaar na dato nooit een compleet overzicht gemaakt van álle gebeurtenissen. Vandaag de dag kunnen we met de huidige kennis nog beter duiden wat de onthullingen hebben betekend voor organisaties en de samenleving.

 

“Snowden was vóór de NSA al openlijk anti-overheid”

 

Het proces van een onthuller

Vanuit haar expertise en interesse wilde van Os graag weten wat Snowden ertoe heeft gebracht om een jaar lang, anderhalf miljoen documenten te stelen van overheidsdiensten. Zo heeft zij gekeken naar hoe zijn jeugd er uit zag, uit wat voor nest hij eigenlijk komt, hoe hij in de wereld stond ten opzichte van de overheid, enzovoort.

Ze licht toe: “Een voorbeeld: al vóór dat Snowden in de inlichtingen-gemeenschap werd opgenomen, was hij al openlijk anti-overheid en sprak hij van een “evil government”. Hij was al tegen de NSA en werd vervolgens bij de CIA aangenomen.” In de film wordt ook duidelijk dat Snowden al tijdens zijn dienstverband herrie schopte en overhoop lag met superieuren. Hij merkte dus al snel dat hij niet goed gedijde in een dergelijke omgeving en toch bleef hij er, interessant genoeg, jarenlang werkzaam in diverse functies. U krijgt als kijker dus een redelijk goed beeld van zijn persoonlijkheid. Maar Elsine vervolgt:

“De bijvangst van de blootlegging van dit proces was, en dit is inmiddels de belangrijkste boodschap van de film: Hoe ga je als organisatie om met zo iemand? Wat heeft de inlichtingen-gemeenschap niet gedaan tijdens dit proces? Als je iets moet snappen van (cyber) veiligheid, dan is het de Snowden zaak.”

 

Impact en gevolgen

Uit de film blijkt onder andere dat die onthullingen grote impact hebben gehad op (de veiligheid van) bedrijven en instellingen. Kunt u een tipje van de sluier oplichten van waar deze impact zoal uit bestaat?

“Wel, Snowden de technologische ontwikkeling van bijvoorbeeld encryptie, privacy in communicatie etc. met vele jaren versneld. Aan de andere kant heeft hij de Amerikaanse en westerse inlichtingendiensten enorme schade berokkend door hun programma’s en operaties bloot te leggen.

Van Os betoogt dat Snowden het statussymbool van verandering was. “Er waren al kritische noten over bepaalde programma’s van de Amerikaanse overheid maar nu werd het gezicht van een 29-jarig ‘jongetje’ geplakt op massasurveillance. Door hem is het thema privacy en de rol van de overheid bespreekbaar geworden. De samenleving wil door de overheid beschermd worden tegen bijv. terrorisme en cybercrime, maar nu vindt men dat de overheid daarbij ook onze privacy schendt. Die balans wordt ter discussie gesteld. Dat mensen het idee van “big brother is watching you” hebben gekregen, komt mede door zijn onthullingen. De film toont overigens aan dat van de 200 á 300 onthullingen, er slechts 1 á 2 aantoonbaar massasurveillance-operaties waren. De overige waren reguliere en goedgekeurde inlichtingenoperaties.”

 

Indrukwekkende interviews

Voor de film heeft u dertig mensen geïnterviewd die min of meer met Snowden te maken hebben gehad zoals advocaten, militairen, FBI-agenten, journalisten, onderzoekers. Achttien van deze personen schetsen in de film hun beeld. Welke van deze mensen (of hun verhaal) heeft op u de meeste indruk gemaakt en waarom?

Op intellectueel vlak is dat Barton Gellmann. Dat is een Amerikaanse journalist en bestseller auteur. Vanaf juni 2013 leidde hij The Washington Post’s berichtgeving over de NSA, op basis van de top secret documenten die werden verstrekt door Snowden.

Elsine: “Ik vind hem erg intelligent, zeer goed geïnformeerd en hij heeft bovendien een bijzondere redenatie over deze zaak. Barton heeft zeer omvangrijk onderzoek gedaan naar Snowden. Hij heeft een goed beeld van zijn jeugd, maar ook maakt hij duidelijk op welke wijze Snowden destijds samen met journalisten die documenten in de openbaarheid bracht. Gellmann heeft de documenten ook geëvalueerd en de manier waarop hij de informatie deelt en over deze zaak spreekt, maakte op mij een bijzondere indruk.”

“Als meest indrukwekkend noem ik Lori Stroud; zij is voormalig Cyber Threat Analist bij de NSA en ex-collega van Snowden. Het was voor het eerst dat zij over die periode sprak. Van haar verhaal heeft haar emotie me enorm geraakt en raakt me nog steeds als ik haar in de film zie spreken. In de documentaire vertelt ze over haar persoonlijke leed en geeft ze ons een pijnlijk beeld van hoe ernstig het er aan toeging in het team nadat Snowden vertrokken was. Zelfs de cameraman en de geluidsman stonden met tranen in de ogen na het interview. Lori is ook aanwezig in het panelgesprek na de documentaire en ik ben erg benieuwd hoe met haar gaat voor een live publiek.”

 

Snowden stal 1,5 miljoen documenten in een jaar tijd,
en was opmerkelijk genoeg nooit op kantoor!

 

De kijker als profiler

Ten slotte; u wordt in de media ook wel ‘profiler’ genoemd. De documentaire-titel vraagt hardop: “Snowden, Klokkenluider of Spion?” Hoe kunnen kijkers deze vraag voor zichzelf beantwoorden; welke ‘analyse’ zouden zij kunnen maken tijdens de film?

Elsine lacht als we haar ‘profiler’ noemen en geeft aan: “We hebben ervoor gekozen om de voice-over niet analytisch te laten zijn, de kijker wordt dus niet gestuurd door ons als documentairemakers. Zij krijgen alle verschillende meningen door elkaar voorgeschoteld, zien de gebeurtenissen op een rij en krijgen inzicht in het proces van Snowden. Een sterk punt van de film is dat er juist geen conclusie wordt getrokken, dat is echt aan de kijker.” EN ze vervolgt veelbelovend: “En de vrijheid om er nog altijd niet helemaal uit te zijn, is er natuurlijk ook!”

De documentaire geeft dus meer dan voldoende stof tot discussie en debat. U kunt het gaan zien en meepraten op donderdag 4 oktober van 18:00 tot 19:15 uur. Voorafgegaan door een interview met o.a. Elsine van Os en na de vertoning een Q&A waar o.a. Lori Stroud bij zal zijn. Bent u geen genodigde voor 4 oktober? Elsine gaf aan dat de film zeer waarschijnlijk binnenkort ook in Nederland op tv vertoond gaat worden.

 

25-09-2018 |  Rogier Nebbeling

4 & 5 okt
Wij gebruiken cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren. Meer informatie